మధ్యప్రాచ్య భౌగోళిక రాజకీయాల్లో అత్యంత కీలకమైన ప్రదేశాల్లో ఒకటి హర్మూజ్ జలసంధి. గల్ఫ్ ప్రాంతాన్ని ప్రపంచంతో కలిపే ఈ సన్నని సముద్ర మార్గం, కేవలం ఒక భౌగోళిక మార్గం మాత్రమే కాదు -ఇది ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థను ప్రభావితం చేసే ఒక వ్యూహాత్మక కేంద్రం. ప్రపంచంలోని సముద్ర మార్గంద్వారా జరిగే ముడి చమురు రవాణాలో సుమారు ఇరవై శాతం ఈ జలసంధి ద్వారా జరుగుతుంది. ఈ నేపథ్యంలో హర్మూజ్ నియంత్రణ ఇరాన్కు ఒక శక్తివంతమైన భౌగోళిక ఆయుధంగా మారింది. ఇరాన్ భౌగోళికంగా హర్మూజ్ జలసంధికి సమీపంలో ఉన్నందున, ఈ ప్రాంతంలో దానికి సహజ ఆధిక్యం ఉంది. ఒకవైపు ఇరాన్ తీరప్రాంతం, మరోవైపు ఒమాన్ – ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న ఈ మార్గం అత్యంత సన్నని భాగంలో కేవలం 30- 40 కిలోమీటర్ల వెడల్పు మాత్రమే ఉంటుంది. అంటే, ఈ ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా పర్యవేక్షించడం, నియంత్రించడం సాధ్యమే. ఇదే అంశం ఇరాన్ వ్యూహానికి బలాన్నిస్తుంది.
సంప్రదాయ నావికాదళ శక్తిపరంగా అమెరికా వంటి దేశాలతో పోలిస్తే ఇరాన్ వెనుకబడి ఉండొచ్చు. కానీ, ఇక్కడ కూడా ఇరాన్ తన ప్రత్యేకమైన అసిమెట్రిక్ వ్యూహాన్ని అనుసరిస్తోంది. పెద్ద యుద్ధ నౌకలతో ప్రత్యక్షంగా పోరాడే బదులుగా, చిన్న వేగవంతమైన పడవలు, సముద్ర మైన్స్, గెరిల్లా నావల్ టాక్టిక్స్ను వినియోగిస్తోంది. ‘ఇది తక్కువ వనరులతో ఎక్కువ ప్రభావం’ అనే సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఇరాన్ నౌకాదళంలో ఉపయోగించే చిన్న పడవలు (ఫాస్ట్ ఎటాక్ క్రాఫట్స్) ఈ వ్యూహంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి. ఈ పడవలు వేగంగా కదలడం, అకస్మాత్తుగా దాడి చేయడం, వెంటనే తప్పించుకోవడం వంటి లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి. పెద్ద యుద్ధ నౌకలు ఈ రకమైన దాడులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కోవడం కష్టం. ఒకేసారి వందల సంఖ్యలో ఈ పడవలు దాడి చేస్తే, అది శత్రు నౌకాదళానికి పెద్ద సవాలుగా మారుతుంది.
ఇంకా ఒక ముఖ్యమైన ఆయుధం – సముద్ర మైన్స్. హర్మూజ్ జలసంధి వంటి సన్నని ప్రాంతాల్లో మైన్స్ అమర్చడం ద్వారా నౌకాయానాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేయవచ్చు. ఇది ప్రత్యక్ష యుద్ధం కాకుండా, ఆర్థిక వ్యవస్థపై దాడి చేసే మార్గంగా పనిచేస్తుంది. ఒక చిన్న మైన్ కూడా ఒక పెద్ద ఆయిల్ ట్యాంకర్ను దెబ్బతీయగలదు. దీంతో బీమా ఖర్చులు పెరగడం, రవాణా ఆలస్యం కావడం, చివరకు ఆయిల్ ధరలు పెరగడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకుంటాయి. ఇరాన్ వ్యూహంలో మానసిక ఒత్తిడి కూడా కీలకం. హర్మూజ్ జలసంధిని మూసివేస్తామని తరచూ హెచ్చరికలు ఇవ్వడంద్వారా, ప్రపంచ మార్కెట్లలో అనిశ్చితిని సృష్టిస్తుంది. ఈ అనిశ్చితి చమురు ధరలను ప్రభావితం చేస్తుంది. అంటే, ఇరాన్ ప్రత్యక్ష చర్యలు తీసుకోకపోయినా, కేవలం హెచ్చరికల ద్వారానే ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపగలదు.
అయితే, ఈ వ్యూహానికి కూడా పరిమితులు ఉన్నాయి. హర్మూజ్ జలసంధిని పూర్తిగా మూసివేయడం అంటే, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో తీవ్రమైన ప్రతిచర్యలు ఎదుర్కోవాల్సి ఉంటుంది. ముఖ్యంగా అమెరికా నావికాదళం ఈ ప్రాంతంలో శక్తివంతంగా ఉంది. దీంతో విస్తృత స్థాయి యుద్ధానికి దారి తీసే ప్రమాదం ఉంది. ఇది ఇరాన్కే కాకుండా మొత్తం ప్రాంతానికి నష్టం కలిగించవచ్చు. ఇంకా ఒక ముఖ్యమైన అంశం -ఇరాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ కూడా ఆయిల్ ఎగుమతులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. హర్మూజ్ జలసంధిని మూసివేస్తే, ఇరాన్ స్వంత ఎగుమతులు కూడా ప్రభావితమవుతాయి. అంటే, ఈ వ్యూహం ఒక ద్వంద్వ కత్తిలాంటిది. శత్రువులకు నష్టం కలిగించగలిగినంతగా, తనకూ నష్టం కలిగించే అవకాశం ఉంది.
అయినా, హర్మూజ్ జలసంధి ఇరాన్కు ఒక శక్తివంతమైన వ్యూహాత్మక లీవర్గా ఉంటుంది. ఇది కేవలం సైనిక సాధనం కాదు, ఒక ఆర్థిక ఒత్తిడి సాధనం కూడా. ప్రపంచ దేశాలు, ముఖ్యంగా చమురు దిగుమతులపై ఆధారపడిన దేశాలు, ఈ ప్రాంతంలో స్థిరత్వాన్ని అత్యంత ప్రాధాన్యంగా చూస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో, ఇరాన్కు ఒక చర్చా సాధనంగా (భార్గనింగ్ చిప్) కూడా ఇది ఉపయోగపడుతుంది.మొత్తానికి, హర్మూజ్ జలసంధి ఇరాన్ వ్యూహంలో ఒక కీలక స్థానం కలిగి ఉంది. చిన్న నావలు, మైన్స్, గెరిల్లా టాక్టిక్స్ వంటి అసిమెట్రిక్ విధానాలతో, ఇరాన్ తన పరిమిత వనరులను సమర్థవంతంగా వినియోగిస్తోంది. ఇది ఒక స్పష్టమైన సందేశాన్ని ఇస్తోంది. భౌగోళిక స్థానం కూడా ఒక శక్తివంతమైన ఆయుధం కావచ్చు. చివరగా, ఈ పరిస్థితి ప్రపంచానికి ఒక పాఠాన్ని నేర్పుతోంది. ఆర్థిక వ్యవస్థలు ఎంత గ్లోబలైజ్డ్ అయినా, అవి కొన్ని కీలక మార్గాలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆ మార్గాలు భౌగోళికంగా సున్నితమైన ప్రాంతాల్లో ఉంటే, అవి రాజకీయ ఆయుధాలుగా మారే అవకాశముంది. హర్మూజ్ జలసంధి దానికి ఒక ప్రత్యక్ష ఉదాహరణ. ఇరాన్ ఈ వాస్తవాన్ని తన వ్యూహంలో భాగం చేసుకున్నది. కానీ, ఈ వ్యూహం శాంతి, స్థిరత్వాన్ని కాపాడే దిశగా ఉపయోగించబడితేనే, అది ప్రపంచానికి మేలు చేస్తుంది.
– పులి అమృత్
99489 67077