Peer Ali Khan: కొన్ని యుద్ధాలు కోటల్లో మొదలవుతాయి. కొన్ని తిరుగుబాట్లు సైనిక శిబిరాల్లో పుడతాయి. కానీ భారత స్వాతంత్ర్య చరిత్రలో ఒక తిరుగుబాటు మాత్రం… పుస్తకాల మధ్య మొదలైంది.
అది 1857. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం తన శక్తితో భారతదేశాన్ని గుప్పిట్లో బిగించి ఉంచిన కాలం. దేశం నలుమూలలా అసంతృప్తి రగులుతోంది. సైనికుల్లో ఆగ్రహం ఉంది. ప్రజల్లో ఆవేదన ఉంది. ఎక్కడ చూసినా ఒక ప్రశ్న కనిపిస్తోంది. ఈ నేల ఎప్పటికీ పరాయి పాలనలోనే ఉండాలా? అలాంటి సమయంలో పాట్నాలోని రద్దీ వీధుల్లో ఒక చిన్న పుస్తకాల దుకాణం ఉండేది. బయటకు చూస్తే అది మామూలు దుకాణమే. లోపల మాత్రం చరిత్ర తన దిశను మార్చుకుంటోంది.
అక్కడ అరబిక్, పర్షియన్, ఉర్దూ పుస్తకాలు అమ్మేవారు. అందమైన చేతిరాతతో రాసిన పుస్తకాలకు ఆ దుకాణానికి మంచి పేరు ఉండేది. కానీ ఆ పుస్తకాల మధ్య మరోదీ ప్రయాణించేది. రహస్య సందేశాలు. కరపత్రాలు. తిరుగుబాటు వార్తలు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాలనుకున్న వారి మధ్య రహస్య సంకేతాలు. ఆ దుకాణం యజమాని పేరు పీర్ అలీ ఖాన్.
ఒక సాధారణ పుస్తకాల వ్యాపారి. కానీ 1857 వేసవిలో… అదే మనిషి పాట్నా తిరుగుబాటుకు ఒక కీలక కేంద్రంగా మారాడు. అతని చేతిలో కత్తి లేకపోవచ్చు. అతని వెనుక పెద్ద సైన్యం లేకపోవచ్చు. కానీ అతని చేతిలో ఒక శక్తి ఉంది. అది అక్షరం. ఇంటి నుంచి పారిపోయిన ఏడేళ్ల బాలుడు పీర్ అలీ ఖాన్ 1812లో అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్లోని ఆజమ్గఢ్ ప్రాంతంలోని మహ్మద్పూర్ గ్రామంలో జన్మించాడు.
అతని బాల్యం మాత్రం సాధారణంగా సాగలేదు. దాదాపు ఏడేళ్ల వయసులోనే అతను ఇంటి నుంచి వెళ్లిపోయాడు. చిన్న వయసులోనే తన ఊరిని వదిలి దూరంగా ఉన్న పాట్నాకు చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఒక దయగల జమీందార్ ఆ బాలుడిని చేరదీశాడు. ఆయన అతన్ని కేవలం ఆశ్రయించలేదు. చదివించాడు. పెంచాడు. తన సొంత కొడుకులా చూసుకున్నాడు. ఆ బాలుడు కాలంతో పాటు ఎదిగాడు. అరబిక్ నేర్చుకున్నాడు. పర్షియన్ నేర్చుకున్నాడు. ఉర్దూపై పట్టు సాధించాడు. చివరికి పుస్తకాలనే తన ప్రపంచంగా ఎంచుకున్నాడు. పాట్నాలో ఒక పుస్తకాల దుకాణం ప్రారంభించాడు. అందమైన చేతిరాతతో రాసిన పుస్తకాలు అతని దుకాణానికి ప్రత్యేక గుర్తింపుగా మారాయి.
బయటికి చూస్తే…అతని జీవితం ప్రశాంతంగా ఉంది. పుస్తకాలు అమ్మడం. చదవడం. ప్రజలతో మాట్లాడటం. రోజులు గడపడం. కానీ చరిత్రలో కొన్ని నిశ్శబ్ద జీవితాల వెనుక… తుఫానులు పెరుగుతుంటాయి. పీర్ అలీ జీవితం కూడా అలాంటిదే. పుస్తకాల దుకాణం కాదు… ఆలోచనల కోట పీర్ అలీ దుకాణాన్ని ప్రమాదకరంగా మార్చింది అక్కడ ఉన్న పుస్తకాలు కాదు.
అక్కడి నుంచి బయటకు వెళ్లిన ఆలోచనలు. బ్రిటిష్ పాలనపై అతని వ్యతిరేకత క్రమంగా పెరిగింది. తనలాంటి ఆలోచనలు కలిగినవారికి అతని దుకాణం ఒక రహస్య సమావేశ స్థలంగా మారింది. పగలు… అక్కడ పుస్తకాలు అమ్మేవారు. రాత్రి… అక్కడ తిరుగుబాటు గురించి చర్చలు జరిగేవి. పుస్తకాల మధ్య కరపత్రాలు దాచేవారు. సందేశాలు పంపేవారు. రహస్య సమాచారాన్ని ఒకరి నుంచి మరొకరికి చేరవేసేవారు. పాట్నాలోని తిరుగుబాటుదారులకు, సమీపంలోని దానాపూర్ సైనిక శిబిరంలో ఉన్న భారతీయ సైనికులకు మధ్య సమాచారాన్ని చేరవేయడంలో కూడా అతని నెట్వర్క్ కీలకంగా పనిచేసింది.
అది టెలిఫోన్లు లేని కాలం. క్షణాల్లో వార్త చేరే సాంకేతికత లేని కాలం. ఒక సమాచారం ఒకరి నుంచి మరొకరికి చేరాలంటే మనుషులే మార్గం. అలాంటి సమయంలో ఎప్పుడూ ప్రజల రాకపోకలతో ఉండే ఒక పుస్తకాల దుకాణం… ఎంతటి రహస్య కేంద్రంగా మారగలదో పీర్ అలీ చూపించాడు. బ్రిటిష్ అధికారుల కళ్ల ముందే… వారి పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఒక ఆలోచనల యుద్ధం నడిచింది. జూలై 3… పుస్తకాల దుకాణం నుంచి వీధుల్లోకి వచ్చిన తిరుగుబాటు. 1857 జూలై. తిరుగుబాటు మంటలు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో వ్యాపిస్తున్న సమయం.
జూలై 3న పీర్ అలీ ఖాన్ తన అనుచరులతో కలిసి పాట్నాలో బహిరంగ తిరుగుబాటుకు దిగాడు. బ్రిటిష్ లక్ష్యాలపై దాడులు జరిగాయి. అధికారులకు ఇక విషయం స్పష్టమైంది. ఇది కేవలం అసంతృప్తి కాదు. ఇది తిరుగుబాటు. బ్రిటిష్ ప్రతిస్పందన కూడా అంతే క్రూరంగా వచ్చింది. జూలై 4న పీర్ అలీ ఖాన్తో పాటు పలువురు సహచరులను అరెస్టు చేశారు. అతన్ని పాట్నా కమిషనర్ విలియం టేలర్ ముందు హాజరుపరిచారు. అప్పటికే బ్రిటిష్ అధికారుల దృష్టిలో పీర్ అలీ సాధారణ పుస్తకాల వ్యాపారి కాదు.
అతను పాట్నా తిరుగుబాటుకు ప్రధాన నాయకుడిగా గుర్తించబడ్డాడు. ఇప్పుడు అతని ముందు ఒక అవకాశం పెట్టారు. నీ ప్రాణం కావాలంటే… నీతో కలిసి పనిచేసిన వారి పేర్లు చెప్పు. ఒక మనిషి ప్రాణం. దానికి బదులుగా మరికొందరి ప్రాణాలు. ఒకవైపు ఉరికంబం. మరోవైపు బతికే అవకాశం. చాలామందికి అక్కడే మనసు విరిగిపోయి ఉండేది. కానీ పీర్ అలీ ఖాన్ మాత్రం…మాట మార్చలేదు. పేర్లు చెప్పలేదు. రహస్యాలు బయటపెట్టలేదు. ఉరికంబం కనిపించినా… అతని ధైర్యం కదల్లేదు. పీర్ అలీని చిత్రహింసలకు గురిచేశారు. అతని నుంచి తిరుగుబాటుదారుల పేర్లు తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించారు. కానీ అతని నోటి నుంచి బయటకు వచ్చినది నిజం తప్ప మరొకటి కాదు.
ఒక వర్ణన ప్రకారం, తనలాంటి మనుషులను ప్రతిరోజూ ఉరితీయవచ్చని… కానీ తాను నమ్మిన కారణాన్ని అలా చంపలేరని అతను తనను పట్టుకున్నవారికి చెప్పాడు. ఆ మాటలోనే అతని జీవితమంతా దాగి ఉంది. మనిషిని చంపవచ్చు. కానీ ఒక ఆలోచనను చంపగలరా? ఒక శరీరాన్ని ఉరికంబానికి వేలాడదీయవచ్చు. కానీ స్వేచ్ఛ కోసం పుట్టిన ఆకాంక్షను ఉరికంబానికి వేలాడదీయగలరా? పీర్ అలీ సమాధానం… లేదు.
జూలై 7… ఒక పుస్తకాల వ్యాపారి ఉరికంబం ఎక్కిన రోజు 1857 జూలై 7. ఆ రోజు పాట్నాలో ప్రజల కళ్ల ముందే పీర్ అలీ ఖాన్ను ఉరితీశారు. అతనితో పాటు మరికొందరు తిరుగుబాటుదారులను కూడా ఉరితీశారు. ప్రజల్లో భయాన్ని నింపి తిరుగుబాటు స్వరాన్ని శాశ్వతంగా మూయించాలనేది బ్రిటిష్ పాలకుల ఉద్దేశం. కానీ చరిత్రకు మరో ఆలోచన ఉంది. ఉరికంబం ఒక మనిషి జీవితాన్ని ముగించింది. కానీ అతని కథను ముగించలేకపోయింది. పుస్తకాలు అమ్మిన ఆ మనిషి పేరు పుస్తకాల పేజీల్లో మాత్రమే మిగలలేదు. ప్రజల జ్ఞాపకాల్లో మిగిలింది. కథలుగా మారింది. తరాల నుంచి తరాలకు చేరింది. అధికారిక చరిత్ర అతని పేరును మసకబార్చాలని ప్రయత్నించినా… ప్రజల జ్ఞాపకం మాత్రం అతన్ని మరచిపోలేదు. ఈరోజు పాట్నాలో అతని పేరును మోసే రహదారి ఉంది. అతని జ్ఞాపకాన్ని నిలబెట్టే ప్రదేశం ఉంది. అతను చివరి శ్వాస విడిచిన స్థలాన్ని గుర్తుచేసే సంప్రదాయం ఉంది.
ప్రతి ఆగస్టులో మనం స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకుంటాం. జెండా ఎగురుతుంది. జాతీయ గీతం వినిపిస్తుంది. స్వేచ్ఛ గురించి మాట్లాడుకుంటాం. కానీ ఆ స్వేచ్ఛ కోసం మొదటి అడుగులు వేసిన వారందరూ రాజులు కాదు. అందరూ సైన్యాధిపతులు కాదు. అందరి చేతుల్లో ఆయుధాలు కూడా లేవు. కొంతమంది చేతుల్లో పుస్తకాలు ఉన్నాయి. పీర్ అలీ ఖాన్ అలాంటి మనిషే. అతను రాజభవనంలో పుట్టలేదు. అతని పేరు వెనుక సామ్రాజ్యం లేదు.
అతని దగ్గర పెద్ద సైన్యం లేదు. అతని దగ్గర ఉన్నది అక్షరాలపై నమ్మకం. ఆలోచనలపై నమ్మకం. స్వేచ్ఛపై నమ్మకం. ఒక చిన్న పుస్తకాల దుకాణాన్ని అతను ఆయుధాల గిడ్డంగిగా మార్చలేదు. దానికంటే శక్తివంతమైనదిగా మార్చాడు. అది ఆలోచనల కేంద్రంగా మారింది. ఎందుకంటే యుద్ధం మొదట తుపాకీ నుంచి పుట్టదు. ముందుగా అది మనసులో పుడుతుంది. తర్వాత ఒక ఆలోచనగా మారుతుంది. ఆ ఆలోచన ఒకరి నుంచి మరొకరికి చేరుతుంది. చివరికి… అది తిరుగుబాటుగా మారుతుంది. పీర్ అలీ ఖాన్ ఈ నిజాన్ని 1857లోనే అర్థం చేసుకున్నాడు. అందుకే అతని కథ ఒక పుస్తకాల వ్యాపారి కథ మాత్రమే కాదు. అది ఒక ఆలోచనకు మనిషి ఇచ్చిన ప్రాణత్యాగం కథ.