భారతదేశంలోనే అత్యంత చిన్న నదిగా పేరుగాంచిన అర్వారీ నది (Arvari River) గురించిన ఆసక్తికరమైన వివరాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి. రాజస్థాన్లోని అల్వార్ జిల్లాలో ప్రవహించే ఈ నది కేవలం 45 కిలోమీటర్ల పొడవు మాత్రమే ఉంటుంది. ఇది అల్వార్లోని కొండల నుండి పుట్టి అదే జిల్లాలో ప్రయాణిస్తుంది. ఒకప్పుడు ఈ నది పూర్తిగా ఎండిపోయి అదృశ్యమైంది. 1985లో తీవ్రమైన కరువు ఏర్పడినప్పుడు, రాజేంద్ర సింగ్ (రాజస్థాన్ వాటర్ మ్యాన్) నేతృత్వంలో గ్రామస్థులు నీటి సంరక్షణ పద్ధతులు పాటించారు. చిన్న చిన్న చెక్ డ్యామ్లు నిర్మించడం ద్వారా భూగర్భ జలాలు పెరిగి, 60 ఏళ్ల తర్వాత ఈ నది మళ్ళీ ప్రవహించడం ప్రారంభించింది.
ఈ నదికి ఒక విలక్షణమైన పాలనా వ్యవస్థ ఉంది. నదీ తీరంలోని 70 గ్రామాల ప్రజలు కలిసి అర్వారీ సంసద్ (Arvari Sansad) పేరుతో ఒక పార్లమెంటును ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. నదిలో నీటి వినియోగం, చేపల వేటపై నిషేధం, కాలుష్య నియంత్రణ వంటి అంశాలపై వీరే నిర్ణయాలు తీసుకుంటారు. కేవలం పదేళ్ల కాలంలోనే (1986-1996) ప్రజల కృషితో ఈ నది జీవనదిగా మారింది. నేడు ఈ నది వల్ల చుట్టుపక్కల వేల ఎకరాల భూమి సాగులోకి రావడమే కాకుండా, పశువులకు మరియు ప్రజలకు తాగునీటి ఎద్దడి తీరింది.
అర్వారీ నది కేవలం ఒక భౌగోళిక విశేషం మాత్రమే కాదు, అది మానవ ప్రయత్నం, ప్రకృతి పట్ల మనకున్న బాధ్యతకు ఒక గొప్ప నిదర్శనం. అతి చిన్న నది అయినా, అది అందించే స్ఫూర్తి మాత్రం చాలా పెద్దది. ఈ నది కేవలం వర్షపు నీటిపైనే ఆధారపడకుండా, సుమారు 375 చిన్న చిన్న ఆనకట్టలు (Check Dams/Johads) నిర్మించడం వల్ల ఇప్పుడు ఏడాది పొడవునా ప్రవహిస్తోంది. ఈ నది నిర్వహణ కోసం స్థానికులు ఒక నది పార్లమెంటు (River Parliament) ను కూడా ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఇది పర్యావరణ పరిరక్షణలో, సామాజిక భాగస్వామ్యంలో ప్రపంచానికే ఒక గొప్ప ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.