తెలంగాణ ప్రజల ఆత్మగౌరవానికి, సంస్కృతికి ప్రతీకగా నిలిచే బతుకమ్మ పండుగ వెనుక ఒక గొప్ప చారిత్రక వాస్తవం దాగి ఉంది. మహాలయ అమావాస్య నుండి దుర్గాష్టమి వరకు తొమ్మిది రోజుల పాటు అత్యంత వైభవంగా జరుపుకునే ఈ పండుగ తెలంగాణలోనే పుట్టిందని, దీనికి సుమారు 1100 సంవత్సరాల చరిత్ర ఉందని వాస్తవ తెలంగాణ చరిత్ర పుస్తకాలు చెబుతున్నాయి. ఈ పండుగ కేవలం జానపద కథల ఆధారంగా కాకుండా, ఒక నిర్దిష్ట చారిత్రక సంఘటనతో ముడిపడి ఉంది.
సుమారు 11 శతాబ్దాల క్రితం, ఇప్పటి వరంగల్, హనుమకొండ ప్రాంతాలను రాజధానిగా చేసుకుని కాకతీయ రాజులు తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించారు. అదే సమయంలో ఉత్తర భారతదేశంలో యాదవ రాజులు పాలనలో ఉండేవారు. ఆ కాలంలో ప్రజల ప్రధాన జీవనోపాధి వ్యవసాయంపై ఆధారపడి ఉండేది. వ్యవసాయానికి అవసరమైన నీటి వనరుగా గోదావరి నది ఉండేది, దాని జన్మస్థలం యాదవ రాజుల రాజ్యంలో ఉండేది. కాకతీయులకు, యాదవులకు మధ్య తరచుగా ఘర్షణలు చోటు చేసుకునేవి. ఈ ఘర్షణల పర్యవసనంగా, కాకతీయ రాజ్యంపై కోపంతో రగిలిపోయిన యాదవ రాజులు తెలంగాణ ప్రాంతానికి గోదావరి నీరు రాకుండా అడ్డుకట్టలు వేశారు.
దీని వల్ల తెలంగాణ ప్రాంతంలో తీవ్రమైన నీటి కొరత ఏర్పడి, భయంకరమైన కరువు పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి. ప్రజలు ఆకలితో అలమటించారు. ఈ సంక్షోభాన్ని అధిగమించేందుకు కాకతీయ రాజులు ఒక బృహత్ ప్రణాళికను రూపొందించారు. ఊరూరా చెరువులు తవ్వడమే ఏకైక మార్గమని భావించి, తెలంగాణ వ్యాప్తంగా వేలాది చెరువులను తవ్వించారు. చరిత్రలో అత్యధిక చెరువులు తవ్వించిన రాజులుగా కాకతీయ రాజులు ప్రసిద్ధి చెందారు. ఈ చెరువుల కారణంగా తెలంగాణ ప్రాంతం చెరువుల రాజ్యంగా ఖ్యాతిగాంచింది.
ఈ చెరువుల ఏర్పాటుతో నీటి సమస్య తీరి, వ్యవసాయం తిరిగి వృద్ధి చెందింది. వ్యవసాయ అనుబంధ రంగాలు, ముఖ్యంగా చేనేత, పశుసంపద కూడా బాగా అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రజలంతా సంతోషంగా జీవించడం ప్రారంభించారు. తమ జీవనోపాధికి మూలమైన ఈ చెరువుల పట్ల కృతజ్ఞతగా ప్రజలు వాటిని పూజించడం మొదలుపెట్టారు. చెరువుల గట్లపై పూసిన రంగురంగుల పువ్వులను సేకరించి, వాటిని అందంగా పేర్చి, ఆ చెరువుల్లోనే నిమజ్జనం చేస్తూ పూజించేవారు. తమ బతుకు తెరువు ఇచ్చినందువల్లనే ఈ పండుగకు బతుకమ్మ అని పేరు పెట్టారు. బతుకమ్మ అంటే బతుకునిచ్చే తల్లి అని అర్థం.
ఆ కాలంలో కొన్ని ఆసక్తికరమైన సంప్రదాయాలు కూడా ఉండేవి. పెళ్లి చేసుకునే అబ్బాయి ఉండే ఊరిలో కనీసం ఒక చెరువు ఉండాలని, చెరువు ఉన్న అబ్బాయికే పిల్లను ఇచ్చి పెళ్లి చేసేవారని చెబుతారు. అలాగే, బతుకమ్మ పండుగను భక్తిశ్రద్ధలతో జరుపుకునే పెళ్లికాని అమ్మాయిలకు మంచి భర్తలు లభిస్తారని నమ్మేవారు. ఈ పండుగలో పూలను ఎక్కువగా ఉపయోగించడం వల్ల దీనిని పుష్పాల పండుగ లేదా ప్రకృతి ఆరాధన పండుగ అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ విధంగా బతుకమ్మ పండుగ తెలంగాణ ప్రజల చరిత్ర, సంస్కృతి, జీవన విధానంతో విడదీయరాని సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది.