ప్రతి ఏడాది సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ విమోచన దినోత్సవాన్ని గుర్తు చేసుకుంటారు. దేశానికి 1947 ఆగస్టు 15న స్వాతంత్య్రం వచ్చినా.. హైదరాబాద్ సంస్థానం మాత్రం వెంటనే భారతదేశంలో విలీనం కాలేదు. అప్పట్లో నిజాం పాలనలో ఉన్న హైదరాబాద్ సంస్థానం దాదాపు ఏడాది పాటు ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో కొనసాగింది. ప్రజా ఉద్యమాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, చివరికి భారత సైనిక చర్యతో 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్లో విలీనం అయింది.
స్వాతంత్య్రం వచ్చినా నిజాం పాలనే
1947లో బ్రిటిష్ పాలన నుంచి భారత్ స్వాతంత్య్రం పొందిన సమయంలో దేశంలోని సంస్థానాల భవిష్యత్తుపై కీలక నిర్ణయాలు తీసుకోవాల్సి వచ్చింది. అప్పట్లో హైదరాబాద్ సంస్థానానికి నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ పాలకుడిగా ఉన్నారు. హైదరాబాద్ సంస్థానం ప్రస్తుత తెలంగాణకే పరిమితం కాలేదు. నేటి తెలంగాణతో పాటు మహారాష్ట్రలోని మరాఠ్వాడా ప్రాంతం, కర్ణాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలు కూడా అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో భాగంగా ఉండేవి. భారతదేశంలో విలీనం కావాలని ప్రజల్లో డిమాండ్ పెరుగుతున్న సమయంలో.. నిజాం మాత్రం హైదరాబాద్ను స్వతంత్రంగా కొనసాగించాలనే వైఖరిని తీసుకున్నారు. దీంతో హైదరాబాద్ భవిష్యత్తుపై కేంద్ర ప్రభుత్వం, నిజాం ప్రభుత్వం మధ్య చర్చలు జరిగాయి.
విలీనం కోసం ప్రజా ఉద్యమాలు
హైదరాబాద్ను భారత యూనియన్లో విలీనం చేయాలనే డిమాండ్తో అప్పటికే పలు ప్రజా ఉద్యమాలు సాగుతున్నాయి. హైదరాబాద్ స్టేట్ కాంగ్రెస్తో పాటు కమ్యూనిస్టుల ఆధ్వర్యంలో సాగిన తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటం కూడా ఆ కాలంలో కీలకంగా నిలిచింది. ప్రజలు నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా పలు ప్రాంతాల్లో ఉద్యమాలు చేపట్టారు. మరోవైపు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో భూస్వామ్య వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా రైతాంగ పోరాటం కొనసాగింది. ఈ పరిణామాలతో హైదరాబాద్ సంస్థానంలో పరిస్థితులు క్రమంగా ఉద్రిక్తంగా మారాయి.
రజాకార్ల వ్యవహారం
హైదరాబాద్ విలీన చరిత్రలో రజాకార్ల అంశం కూడా కీలకంగా ఉంటుంది. నిజాం పాలనకు మద్దతుగా పనిచేసిన మజ్లిస్-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్కు చెందిన రజాకార్లు సంస్థానంలో ప్రభావం పెంచుకున్నారు. నిజాం పాలనను కొనసాగించేందుకు రజాకార్లు ప్రయత్నించగా.. వారికి వ్యతిరేకంగా ప్రజా ఉద్యమాలు కూడా తీవ్రతరమయ్యాయి. ఈ సమయంలో పలు ప్రాంతాల్లో హింసాత్మక ఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. ప్రజలపై అణచివేతకు పాల్పడ్డారనే ఆరోపణలు రజాకార్లపై వచ్చాయి. దీంతో హైదరాబాద్లో పరిస్థితులు మరింత క్లిష్టంగా మారాయి.
చర్చలతో పరిష్కారం కాకపోవడంతో..
హైదరాబాద్ సమస్యను చర్చల ద్వారా పరిష్కరించేందుకు భారత ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది. 1947 నవంబర్లో భారత్, హైదరాబాద్ మధ్య స్టాండ్స్టిల్ ఒప్పందం కూడా కుదిరింది. అయితే పరిస్థితుల్లో ఆశించిన మార్పు రాలేదు. హైదరాబాద్లో శాంతిభద్రతల పరిస్థితి, రజాకార్ల కార్యకలాపాలు, భారతదేశంతో సంస్థానం సంబంధాలపై నెలకొన్న వివాదాల నేపథ్యంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం చివరకు సైనిక చర్యకు సిద్ధమైంది.
సెప్టెంబర్ 13న ఆపరేషన్ పోలో
1948 సెప్టెంబర్ 13న భారత సైన్యం హైదరాబాద్ సంస్థానంపై సైనిక చర్యను ప్రారంభించింది. దీనినే ‘ఆపరేషన్ పోలో’గా పిలుస్తారు. దీనిని అప్పటి భారత హోంమంత్రి సర్దార్ వల్లభ్భాయ్ పటేల్ నేతృత్వంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టింది. భారత సైన్యం పలు దిశల నుంచి హైదరాబాద్ సంస్థానంలోకి ప్రవేశించింది. కొద్ది రోజుల పాటు జరిగిన సైనిక చర్య అనంతరం నిజాం సైన్యం ప్రతిఘటనను నిలిపివేసింది.
సెప్టెంబర్ 17న భారత యూనియన్లో విలీనం
1948 సెప్టెంబర్ 17న నిజాం భారత ప్రభుత్వానికి లొంగిపోయారు. దీంతో హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్లో విలీనం అయింది. ఈ పరిణామమే సెప్టెంబర్ 17కు చారిత్రక ప్రాధాన్యాన్ని తీసుకొచ్చింది. హైదరాబాద్ సంస్థానం విలీనంతో నేటి తెలంగాణతో పాటు అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఉన్న మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక ప్రాంతాలు కూడా భారత పరిపాలనా వ్యవస్థలో భాగమయ్యాయి.
హైదరాబాద్ సంస్థానం ఎంత పెద్దది?
నిజాం పాలనలోని హైదరాబాద్ సంస్థానం విస్తీర్ణం, జనాభా పరంగా అప్పటి భారతదేశంలోనే అతిపెద్ద సంస్థానాల్లో ఒకటి. ప్రస్తుత తెలంగాణ మొత్తం దాని పరిధిలో ఉండేది. మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్, నాందేడ్, లాతూర్ వంటి మరాఠ్వాడా ప్రాంతాలు, కర్ణాటకలోని కలబురగి, బీదర్, రాయచూర్ తదితర ప్రాంతాలు కూడా హైదరాబాద్ సంస్థానంలో భాగంగా ఉండేవి. అందుకే సెప్టెంబర్ 17 చరిత్ర కేవలం తెలంగాణకు మాత్రమే కాకుండా అప్పటి హైదరాబాద్ సంస్థానంలో ఉన్న మూడు ప్రాంతాల చరిత్రతో ముడిపడి ఉంది.
ఎందుకు ‘విమోచన దినోత్సవం’?
సెప్టెంబర్ 17ను తెలంగాణలో వివిధ వర్గాలు, రాజకీయ పార్టీలు వేర్వేరు పేర్లతో గుర్తుచేసుకుంటూ వచ్చాయి. కొందరు ‘హైదరాబాద్ విమోచన దినోత్సవం’గా, మరికొందరు ‘తెలంగాణ విలీన దినోత్సవం’గా, ఇంకొందరు ‘జాతీయ సమైక్యతా దినోత్సవం’గా పేర్కొంటారు. పేర్ల విషయంలో రాజకీయ భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నప్పటికీ.. 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్లో విలీనం కావడం మాత్రం చారిత్రకంగా నమోదైన ప్రధాన పరిణామం.
చరిత్రను గుర్తుచేసుకునే రోజు
హైదరాబాద్ విమోచన దినోత్సవం సందర్భంగా ప్రతి ఏడాది పలు ప్రాంతాల్లో జాతీయ జెండా ఆవిష్కరణలు, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, చారిత్రక ప్రదర్శనలు నిర్వహిస్తుంటారు. హైదరాబాద్ సంస్థానం భారతదేశంలో విలీనం కావడానికి ముందు జరిగిన ప్రజా ఉద్యమాలు, పోరాటాలు, రాజకీయ పరిణామాలను ఈ సందర్భంగా గుర్తు చేసుకుంటారు. మొత్తంగా చూస్తే.. 1947లో దేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తర్వాత కూడా హైదరాబాద్ సంస్థానం ప్రత్యేక రాజకీయ పరిస్థితుల్లో కొనసాగింది. ప్రజా ఉద్యమాలు, నిజాం ప్రభుత్వంతో వివాదాలు, రజాకార్ల కార్యకలాపాలు, చివరికి ‘ఆపరేషన్ పోలో’తో పరిస్థితులు కీలక మలుపు తిరిగాయి. 1948 సెప్టెంబర్ 17న హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్లో విలీనం కావడంతో ఈ అధ్యాయం ముగిసింది. అందుకే సెప్టెంబర్ 17 హైదరాబాద్ చరిత్రలో ఒక కీలకమైన రోజుగా నిలిచిపోయింది.