ఒకప్పుడు బ్రిక్స్లో భారత్ కొనసాగడం సరైనదేనా? ఇప్పుడు భారత్ లేకుండా బ్రిక్స్ ముందుకు సాగగలదా? ఈ రెండు ప్రశ్నల మధ్య ఉన్న దూరమే గత దశాబ్దన్నర కాలంలో ప్రపంచ వేదికపై భారత్ సాధించిన ఎదుగుదలకు అద్దం పడుతోంది. 2026లో భారత్ బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశానికి ఆతిథ్యం ఇవ్వబోతోంది. ఈ సందర్భంగా 2012లో భారత్ నిర్వహించిన బ్రిక్స్ సమావేశం నాటి పరిస్థితులను గుర్తు చేసుకోవడం ఆసక్తికరం. అప్పట్లో అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వర్గాల్లో భారత్ స్థానం గురించి అనేక సందేహాలు వ్యక్తమయ్యాయి. భారత్ బ్రిక్స్లో ఉండటానికి నిజంగా అర్హమేనా? ఇండోనేషియాను భారత్ స్థానంలో చేర్చాలా? బ్రిక్స్ దేశాల్లో భారత్ బలహీనమైన దేశమా? అంటూ చర్చలు జరిగాయి. కానీ ఇప్పుడు పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది.
అప్పట్లో భారత్పై ఎందుకు సందేహాలు?
2011–12 ప్రాంతంలో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ అనేక సవాళ్లను ఎదుర్కొంది. అధిక ద్రవ్యోల్బణం, బలహీనపడుతున్న రూపాయి, పెరుగుతున్న ఆర్థిక లోటు, విదేశీ వాణిజ్య లోటు, పెట్టుబడుల మందగమనం, విధాన నిర్ణయాల్లో జాప్యం వంటి అంశాలు భారత వృద్ధిపై అనుమానాలను పెంచాయి. ఒకప్పుడు వేగంగా అభివృద్ధి చెందిన భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ మందగించడంతో విదేశీ పెట్టుబడిదారుల్లోనూ ఆందోళన పెరిగింది. ఆ సమయంలో భారత్ను బ్రెజిల్, రష్యా, చైనాలతో పోల్చి చూస్తూ.. బ్రిక్స్లో భారత్ బలహీనమైన భాగమనే అభిప్రాయాలు కూడా వ్యక్తమయ్యాయి.
అయితే అప్పుడే ఒక ముఖ్యమైన విషయం స్పష్టమైంది. తాత్కాలిక ఆర్థిక మందగమనం ఒక దేశం దీర్ఘకాలిక సామర్థ్యాన్ని నిర్ణయించదు. బ్రిక్స్ అనే పదాన్ని రూపొందించిన జిమ్ ఓ’నీల్ కూడా భారతదేశం పట్ల దీర్ఘకాలికంగా ఆశావహ దృక్పథాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ఆ సమయంలో ఎదురైన సమస్యలను శాశ్వత బలహీనతగా చూడకూడదని ఆయన అభిప్రాయపడ్డారు. తరువాతి పరిణామాలు ఆ అంచనాను బలపరిచాయి.
ఆర్థికంగా మాత్రమే కాదు.. దౌత్యపరంగానూ ఎదుగుదల
గత పదేళ్లలో భారత్ తన ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని మాత్రమే కాదు.. ప్రపంచ దేశాలతో తన సంబంధాలను నిర్వహించే విధానాన్ని కూడా మార్చుకుంది. అమెరికాతో వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని కొనసాగిస్తూనే రష్యాతో సంబంధాలను కాపాడుకుంటోంది. చైనాతో సరిహద్దు, భద్రతా సమస్యలు ఉన్నప్పటికీ సంభాషణకు అవకాశాలను కొనసాగిస్తోంది. యూరప్, ఆసియా, ఆఫ్రికా, పశ్చిమాసియా దేశాలతోనూ సంబంధాలను విస్తరిస్తోంది.
ఏ ఒక్క శక్తి కేంద్రానికీ పూర్తిగా కట్టుబడి ఉండకుండా.. దేశ ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వివిధ దేశాలతో సంబంధాలను కొనసాగించడం భారత్ అనుసరిస్తున్న ప్రధాన విధానంగా మారింది. దీనినే వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తిగా చెప్పవచ్చు. ప్రపంచం అనేక శక్తి కేంద్రాలుగా మారుతున్న ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ఈ విధానానికి మరింత ప్రాధాన్యత పెరిగింది.
బ్రిక్స్లో మారిన భారత పాత్ర
బ్రిక్స్ తొలుత ప్రధానంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల ఆర్థిక సహకార వేదికగా ఏర్పడింది. అయితే కాలక్రమేణా దాని ప్రాధాన్యత విస్తరించింది. కొత్త దేశాలు చేరడంతో బ్రిక్స్ ఇప్పుడు కేవలం ఆర్థిక అంశాలకే పరిమితం కాకుండా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల రాజకీయ, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను చర్చించే ముఖ్యమైన వేదికగా మారుతోంది.
ఇక్కడే భారత్ పాత్ర కీలకంగా మారుతోంది. చైనా, రష్యా వంటి దేశాలు బ్రిక్స్ను మరింత రాజకీయ, వ్యూహాత్మక వేదికగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాయి. భారత్, బ్రెజిల్ మాత్రం అభివృద్ధి, ఆర్థిక సహకారం, ప్రపంచ సంస్థల్లో సంస్కరణలు వంటి అంశాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలని భావిస్తున్నాయి. అంటే ఇప్పుడు బ్రిక్స్లో భారత్ కేవలం మరో సభ్యదేశం కాదు. బ్రిక్స్ ఏ దిశగా పయనించాలి అనే విషయాన్ని ప్రభావితం చేయగల దేశంగా భారత్ ఎదిగింది.
అమెరికాకు వ్యతిరేకంగా కాదు.. భారత ప్రయోజనాల కోసం
బ్రిక్స్లో మరో ముఖ్యమైన చర్చ అమెరికా డాలర్ ఆధిపత్యానికి సంబంధించినది. కొన్ని సభ్యదేశాలు అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో డాలర్ ప్రాధాన్యతను తగ్గించాలని కోరుతున్నాయి. అయితే భారత్ మాత్రం బ్రిక్స్ను ఏదైనా ఒక దేశానికి వ్యతిరేకంగా ఉన్న కూటమిగా మార్చేందుకు ఆసక్తి చూపడం లేదు.
ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యంలో స్థానిక కరెన్సీల వినియోగం, డిజిటల్ చెల్లింపులు, వాణిజ్య వ్యయాలను తగ్గించడం వంటి ఆచరణాత్మక అంశాలపై భారత్ దృష్టి పెడుతోంది. అంటే బహుళ శక్తి కేంద్రాలతో కూడిన ప్రపంచం కావాలని భారత్ కోరుకుంటోంది.. కానీ అది ఏ ఒక్క దేశానికీ వ్యతిరేకంగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదన్నదే భారత విధానంలో కనిపిస్తున్న ప్రధాన సందేశం.
ప్రపంచ సంక్షోభాల మధ్య భారత్కు కీలక బాధ్యత
2026లో బ్రిక్స్ సమావేశానికి భారత్ ఆతిథ్యం ఇస్తున్న సమయంలో ప్రపంచ పరిస్థితులు గతంతో పోలిస్తే మరింత సంక్లిష్టంగా ఉన్నాయి. ఉక్రెయిన్ యుద్ధం, ఇరాన్ చుట్టూ కొనసాగుతున్న ఉద్రిక్తతలు, అమెరికా–చైనా పోటీ, పశ్చిమాసియా పరిణామాలు, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో పెరుగుతున్న ఆంక్షలు.. ఇవన్నీ ప్రపంచ వ్యవస్థను ప్రభావితం చేస్తున్నాయి.
అదే సమయంలో బ్రిక్స్ దేశాల మధ్య కూడా అన్ని విషయాల్లో ఏకాభిప్రాయం లేదు. భారత్–చైనా మధ్య సరిహద్దు సమస్యలు ఉన్నాయి. ఇరాన్, గల్ఫ్ దేశాల మధ్య విభేదాలు ఉన్నాయి. కొన్ని బ్రిక్స్ దేశాలకు అమెరికాతో తీవ్రమైన రాజకీయ విభేదాలు ఉన్నాయి. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో బ్రిక్స్ను ఒక దేశానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచే కూటమిగా కాకుండా అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచానికి ఉపయోగపడే వేదికగా ఎలా తీర్చిదిద్దాలన్నది భారత్ ముందున్న అతిపెద్ద సవాలుగా మారింది.
భారత్–చైనా సంబంధాలపై అందరి చూపు
బ్రిక్స్ సమావేశాల సందర్భంగా భారత్–చైనా నేతల మధ్య జరిగే చర్చలకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. ఇరు దేశాల మధ్య గత కొంతకాలంగా సంబంధాల్లో కొంత మెరుగుదల కనిపిస్తోంది. సరిహద్దు సమస్యలపై చర్చలు, పరస్పర నమ్మకాన్ని పెంచే చర్యలు కొనసాగుతున్నాయి.
భారత్–చైనా సంబంధాలు మెరుగుపడితే దాని ప్రభావం బ్రిక్స్పైనా ఉంటుంది. ఇరు దేశాలు పరస్పర సహకారాన్ని పెంచగలిగితే బ్రిక్స్ మరింత ప్రభావవంతమైన వేదికగా మారే అవకాశం ఉంది. అదే సమయంలో విభేదాలు మళ్లీ తీవ్రతరమైతే బ్రిక్స్లో ఏకాభిప్రాయం సాధించడం కష్టమవుతుంది.
సభ్యదేశాల సంఖ్య కంటే.. సాధించే ఫలితాలే ముఖ్యం
బ్రిక్స్లో మరిన్ని దేశాలను చేర్చడం మాత్రమే విజయానికి కొలమానం కాదు. కొత్త దేశాలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకురావడం ఒక దశ మాత్రమే. వాటి మధ్య విభిన్న ప్రయోజనాలు ఉన్నప్పటికీ ఒక సాధారణ అభివృద్ధి లక్ష్యాన్ని రూపొందించడం అసలు సవాలు.
అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు ప్రపంచ వ్యవస్థలో ఎక్కువ ప్రాతినిధ్యం కావాలని బ్రిక్స్ చెబుతోంది. అయితే కేవలం అమెరికాకు వ్యతిరేకంగా మాట్లాడటం ద్వారా బ్రిక్స్ తన ప్రాధాన్యతను పెంచుకోలేదు. ప్రపంచ వ్యవస్థకు బ్రిక్స్ ఏ ప్రత్యామ్నాయాన్ని చూపగలదు? అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు అది ఏం చేయగలదు? ప్రపంచ ఆర్థిక పాలనలో ఎలాంటి మార్పులు తీసుకురాగలదు? అనే ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన సమాధానాలు ఇవ్వగలిగినప్పుడే బ్రిక్స్ మరింత ప్రభావవంతమైన వేదికగా నిలుస్తుంది.
2012 నుంచి 2026 వరకు.. మారిన ప్రశ్న
2012లో భారత్పై ఉన్న ప్రశ్నలు ప్రధానంగా ఆర్థిక బలహీనత చుట్టూ తిరిగాయి. 2026లో ప్రశ్న పూర్తిగా మారిపోయింది. అప్పుడు “భారత్ బ్రిక్స్లో ఎందుకు ఉంది?” అనే ప్రశ్న వినిపించింది. ఇప్పుడు “బ్రిక్స్ భవిష్యత్తును భారత్ ఎలా ప్రభావితం చేయగలదు?” అనే ప్రశ్న ముందుకు వచ్చింది. ఇదే భారతదేశం సాధించిన మార్పుకు అతిపెద్ద నిదర్శనం.
ఒకప్పుడు బ్రిక్స్లోని ‘భారత్’ స్థానంపైనే సందేహాలు వ్యక్తమైన దేశం.. ఇప్పుడు అభివృద్ధి చెందుతున్న ప్రపంచానికి ఒక ముఖ్యమైన స్వరంగా, ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో కీలక శక్తిగా, అమెరికా–చైనా మధ్య మారుతున్న శక్తి సమీకరణాల్లో ప్రభావవంతమైన దేశంగా ఎదిగింది.
అందుకే భారత బ్రిక్స్ ప్రస్థానం కేవలం ఆర్థిక వృద్ధి కథ కాదు. ఇది సందేహాల నుంచి ప్రభావం వైపు, ఆధారపడటం నుంచి వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి వైపు, ఒక సభ్యదేశం నుంచి కీలక నిర్ణాయక శక్తి వైపు సాగిన భారత ప్రయాణం. 2026 బ్రిక్స్ సమావేశం భారత్కు మరో కీలక అవకాశం. ఈసారి ప్రపంచం భారత్ను “భారత్ బ్రిక్స్లో ఎందుకు ఉంది?” అని కాదు.. “భవిష్యత్తు బ్రిక్స్ ఎలా ఉండాలి అనే విషయంలో భారత్ ఏం చెబుతోంది?” అని పరిశీలించబోతోంది.